تبلیغات
كارشناسی تكنولوژی وگروههای آموزشی شهرستان سراوان - تكواژ ( morpheme )

تكواژ ( morpheme )

تاریخ:یکشنبه 13 آذر 1390-08:03 ق.ظ

                                                                        به نام خدای مهربان

تكواژ ( morpheme )                                                                                                                                                   تنظیم : حسین صرفی

ـ نام های دیگر : واژك ، مورفم ، ساخت واژه ، سازه .

ـ تكواژ به عنوان عنصر ساختمانی كلمه ، كوچك ترین واحد ( سازه ) معنی دار زبان است كه قابل تجزیه به واحد های معنادار كوچك تر نباشد

ـ تكواژ ممكن است از یك یا چند « واج » ساخته شده باشد ؛ مثال : كتابی  « كتاب » ( چند واجی ) + « ی » ( یك واجی )

ـ بعضی تكواژها تجلّی آوایی ندارند كه به آن ها تكواژ صفر می گویند ؛ علی رفت : علی + رفت + Ø ( شناسه ی سوم شخص مفرد ماضی )

ـ تكواژ صفر را با علامت ( 0 ) هم نشان می دهند : تكالیف + را + نوشت + 0 ( تكواژ های نوشت عبارتند از :نویس + ت + 0 )

ـ تعداد تكواژها در زبان ، بر خلاف واج  ، نامحدود است و این یكی از تفاوت های واج و تكواژ است .

                                               1ـ تكواژی است كه می تواند بی همراهی تكواژی دیگر در جمله ظاهر شود و معنای مستقلی داشته باشد .

                                                                                1ـ تكواژی كه ممكن است به تنهایی به صورت واژه ی ساده به كار رود یا پایه ی واژه

                         1- آزاد                         قاموسی           را در واژه های فعل یا غیر فعل تشكیل دهد : سیم ، ساز ، آ ( در « می آیم » )

                          ( مستقل )                      ( واژگانی )        2ـ تكواژهای واژگانی فهرستی باز را تشكیل می دهند ، زیرا امكان كاستن یا افزودن

                                               2ـ انواع                                     آن ها وجود دارد .

                                                                                         1- تكواژهایی كه به صورت واژه به كار می روند امّا تعداد آن ها محدود و مشخّص

                                                                                             است و معنی ، نقش یا رابطه ی دستوری خاصّی را نشان می دهند .

ـ انواع تكواژ                                                 دستوری        2- ضمایر ( من ، تو ، او، ما ، شما ، آن ها ، خود ، ... ) حروف اضافه ( از ، به ، برای ،

                                                                    ( نقشی )           جز ، با ، بر ، بی ،  ... ) حروف ربط ( و ، ولی ، امّا ، یا ، كه ، زیرا ، ... ) ، حروفندا

                                                                                             ( ای ، یا ، ایا ، ... ) .

                                                   

                            1- تكواژی است كه نمی تواند به تنهایی در جمله ظاهر شود بلكه حتماً باید به یك یا چند تكواژ دیگر بپیوندد .

                                                                     1- تكواژ هایی كه تنها به عنوان پیشوند یا پسوند یا میانوند به همراه پایه ی واژگانی فعل

                                                                          یا غیر فعل به كار می روند و از این راه ، معمولاً ، واژه ی جدیدی پدید می آورند ؛

     2- وابسته                       اشتقاقی            مثل « مند » در « سالمند » كه معنای سال را عوض كرده است .                                 

         ( وند )                                                  2- تعداد این تكواژ ها زیاد است بنابراین بهتر است وند های تصریفی را بشناسیم و هر

                                                                         وندی كه تصریفی نبود آن را اشتقاقی به شمار آوریم .

                            2- انواع    

                                                              1-  تكواژهایی كه تأثیری در نوع ساختمان كلمه ندارند فقط موقعیت كلمه را در جمله

                                            تصریفی          تغییر می دهند كه انواعی دارند :

                                                                                                             نشانه های جمع : ها ، ان ، ون ، ین ، ات : كتاب ها

                                                                               1- در اسم ها         « ی » نكره : كتابـی

                                                              2- انواع      2- « تر » و « ترین » در قید و صفت :  شجاعانه تر ، خوبترین                      

                                                                                                           « می » ، « بـِ » ، « نـ ِ » ، « نـَ » ، « ـه » : بـِروم

                                                                               3- در افعال             نشانه های ماضی « د » ، « ید » ، « ت » ، « اد » : خرید

                                                                                                 شناسه ها « ـَ م ، ی ،0 / ـَ د ، یم ، ید ، ـَ ند » : خریدی

 

 

ـ به تكواژ های اشتقاقی و تصریفی تكواژهای دستوری نیز می گویند و بر همین اساس گروهی از زبانشناسان به بیش از دونوع تكواژ اعتـــقادی

   ندارند و كل تكواژ ها را به دو نوع  آزاد و دستوری می نامند . به عبارت دیگر تكواژهای نامحدود را تكواژ های قاموسی و تكواژهای محدود را دستوری می دانند .نكته ی قابل ذكر این كه تكواژهای قاموسی اگرچه نامحدودند و در اصطلاح فهرستی باز دارند امّا بسامد آن ها در زبان خیلی كمتر از تكواژهای دستوری است به عنوان مثال تكواژ قاموسی « سنگ » را چقدر در طول روز استفاده می كنیم امّا در مقایسه ، چقدر از تكواژ دستوری « از » استفاده می شود .

 

 تكواژ گسسته

 تكواژهایی كه جدا ازهم به نظر می رسند امّا در اصل یكی بیشتر نیستند مثلاً در این جمله : چه هوایی ! كه « چه ... ی » در مجموع یك تكواژ بیشتر نیست یا در این عبارت : هر كتابی . « هر ... ی » یك تكواژ است .

 

آمیزه

گاهی اوقات خصوصیات صرفی و نحوی بعضی تكواژها به گونه ای با هم می آمیزند كه مرز آن ها قابل تشخیص نیست به این گونه تكواژها    « آمیزه » می گویند ؛ به عنوان مثال « را » در این جمله : كتاب را خواندم .كه از نظر صرفی نشانه ی معرفه است و از نظر نحوی نشانه ی مفعول.

 

 تكواژ اختیاری و تكواژ اجباری

تكواژ اختیاری تكواژی است كه حذف آن تغییری در ساخت نحوی و معنایی جمله  نمی دهد ؛ مثلاً در این جمله : من رفتم . اگر « من » حذف شود جمله از نظر نحوی و معنایی هیچ تغییری نمی كند یا در این جمله : مطلبی را خواندم . كه می توان « را » را حذف كرد : مطلبی خواندم .

امّا تكواژ اجباری قابل حذف نیست ؛ مثل شناسه ها در فعل : «  من رفتم » را نمی توان گفت : من رفت .

 

واژه بست 

ـ واژه بست ها نوعی از تكواژهای دستوری هستند كه دارای ویژگی های زیرند :

 


                   1- به دنبال واژه می چسبند امّا جزیی از آن واژه به شمار نمی آیند . ( دلیل نام گذاری آن ، همین است .)

  ویژگی ها     2- به ساخت یا رابطه ی دستوری خاصی اشاره می كنند .

                   3- از لحاظ آوایی تكیه ی اصلی بر آن ها ظاهر نمی شود .

  

             1- نقش نمای اضافه « ـِ » : هوای ِ پاییز .

             2- نقش نمای وصفی « ـِ » : هوای ِ تمییز .

             3- فعل های پی بستی « ـَ م ، ـ ی ، یم ، ـ ید ، ـَ ند » : خوبــَم .

انواع       4- ضمایر متّصل « ـَ م ، ـَ ت ، ـَ ش ، ـِ مان ، ـِ تان ، ـِ شان » : كتابــِمان ، برایــَت ، ازَش .

             5- حرف عطف « ـُ » : كتاب و دفتر .

             6- علامت ندا « ا » : حافظـا .

             7- نشانه ی معرفه « ـِ ش » : محلـش خوب است .

ـ به واژه بست « تكواژ آزاد استثنایی » هم می گویند ؛ زیرا تكواژ آزاد باید به گونه ای باشد كه خودش به تنهایی كاربرد داشته باشد و از همین

 رو آن را « مستقل » می نامند ؛ امّا واژه بست ها همان طور كه دیدیم كاربرد مستقل ندارند . 

 

 چسبانه

هرگاه تكواژ فقط از یك واج ( phonem ) پدید آید آن را چسبانه می نامند و از آن جایی كه این تكواژ ها در آخر كلمه می آیند به آن پی واژه

نیز می گویند ؛ مثال : 1- تخت + ـه : تخته     2- حسین + ا : حسینا ( = ای حسین )     3- رنگ + ی : رنگی       4- اخم + و : اخمو  .




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات()